Het overzicht is tegenwoordig helemaal weg. Je hebt aardseplaneten, ijsplaneten, gasplaneten en nog veel meer soorten planeten. Het is daarom misschien goed om te begrijpen wat een planeet daadwerkelijk is. Wat is het verschil tussen een maan een planeet en een dwergplaneet? En wat maakt een planeet een planeet?

Je spreekt van een planeet als het object overduidelijk het zwaarste object in zijn baan om een ster is. Als dit niet het geval is, dan heb je te maken met een of meerdere dwergplaneten. Manen zijn weer objecten die om een planeet of om een dwergplaneet heen draaien.

In dit artikel leg ik je verder uit wat het verschil is tussen een planeet, dwergplaneet en een maan.

Wanneer is een planeet een planeet?

Een groep van 2.500 astronomen kwam in augustus 2006 bijeen. Ze besloten dat er een nieuwe betere definitie voor een planeet moet komen. Dit was het gevolg van de vele zware objecten die in dezelfde baan als Pluto werden gevonden. Daarnaast was er tot die tijd nog geen echte bepaling wanneer een hemellichaam een planeet is.

Als je wilt spreken van een planeet moet het object ten eerste om zijn ster heen draaien en niet ook nog om een andere planeet heen draaien. Hierdoor is de Maan bijvoorbeeld geen planeet.

Ten tweede moet het object een ronde vorm hebben die is verkregen door zijn eigen zwaartekracht. Een object met een sterk ovale vorm zou dus geen planeet kunnen zijn. Dit komt omdat het object niet zwaar genoeg is om de ovale vorm naar een ronde vorm te brengen. Daarnaast mag er in het object ook geen kernfusie plaatsvinden. Als dit wel het geval zou zijn, spreken we van een ster. Dus een planeet mag niet te licht en niet te zwaar zijn.

Als laatste moet het object een schoon geveegde baan hebben. Dit wil zeggen dat er geen andere objecten in dezelfde baan mogen zijn met een ongeveer even grote massa.

Als een object aan alle drie de voorwaarden voldoet, hebben we te maken met een planeet.

Pluto is door één van deze voorwaarde geen planeet. Wil je weten waarom en of Pluto in de toekomst toch nog een planeet kan worden, dan is het volgende artikel aan te raden:

Waarom Pluto geen planeet meer is

Wat is een dwergplaneet?

Een dwergplaneet is een object dat kleiner is dan een planeet maar groter is dan een planetoïde. En planetoïde hebben een maximale diameter van 200-900 kilometer. Dit lijkt misschien een arbitraire keuze maar er zit wel degelijk een gedachte achter. Het heeft alles met de massa en de vorm van een object te maken. Hier kom ik later op terug.

In principe is een dwergplaneet ook een planeet. Het enige verschil is dat een planeet een vrij geveegde baan om zijn ster moet hebben. Een dwergplaneet heeft geen schoon geveegde baan. Voor de rest moet het aan dezelfde drie voorwaarde voldoen als een planeet zoals in het vorige stukje beschreven. Maar wanneer een baan echt schoon geveegd is, is ook geen exacte wiskunde. Het blijft dus nog altijd erg arbitrair.

Het verschil tussen een dwergplaneet en een planetoïde is wel een stuk beter beschreven. Een planetoïde is niet rond waar een dwergplaneet dat wel is. De zwaartekracht maakt een hemellichaam rond als deze een diameter heeft van ongeveer 200-900 km. Het ligt aan het soort hemellichaam bij welke diameter dit precies gebeurt.

Wat is een maan?

Een maan is een planetoïde die als satelliet om een (dwerg)planeet heen draait. Een maan moet daarvoor een stuk kleiner zijn dan de planeet waar deze omheen draait. Een satelliet die met een raket de ruimte wordt gelanceerd is eigenlijk ook een maan. Daarom noemen we satellieten ook wel kunstmanen.

Verder zit er geen minimum of maximum aan hoe groot een maan mag zijn. Zo is de kleinste maan van Pluto maar een paar kilometer in diameter. Anderzijds zijn sommige manen van Jupiter en Saturnus zelfs groter en zwaarder dan de kleinste planeet in het zonnestelsel, Mercurius. Klein grut dat om een planeet draait wordt echter niet als maan opgenomen. Anders zouden we alleen al om de Aarde ontelbare manen hebben.

Ook hoeft een maan niet rond te zijn door zijn zwaartekracht. Zo heeft de 6 kilometer grote maan Deimos van Mars een aardappel vorm. De andere maan van Mars, Phobos, is met een diameter van 22 kilometer ook aardappelvorming. Samen vormen zij een van de kleinste en lichtste manen paren in het zonnestelsel.

Misschien moet er echter ook eens gekeken worden naar een nieuwe definitie voor een maan. In 2020 brachten Canadese astronomen naar buiten dat ze 50 nieuwe manen van Jupiter hebben gevonden. En dit was nog maar in een klein gebied om de grote planeet heen. Met een beetje statistiek berekende ze dat Jupiter zo´n 600! manen heeft.

Afbeelding van Mars manen Phobos en Deimos
Afbeelding van Phobos (links) met Deimos (rechts). Ze zijn beide niet helemaal rond. Bron: NASA

Wat is het verschil tussen een maan een planeet en een dwergplaneet?

Het verschil tussen een maan, een planeet en een dwergplaneet heeft niks te maken met de compositie van de aanwezige elementen. Het gaat puur om de vorm en of ze om andere objecten heen draaien.

Een planeet is meestal het grootste en het zwaarste object van de drie. Door zijn grote massa is een planeet rond en heeft het zijn baan leeg geveegd. Mocht het hemellichaam geen lege baan hebben gecreëerd, dan spreken we van een dwergplaneet. Een maan is een object dat elke vorm en afmeting kan hebben. Zolang het maar om een (dwerg)planeet heen draait, noemen we het een maan.

Toch hoeft een maan niet perse lichter te zijn dan (dwerg)planeten. Zo zijn Ganymedes, de grootste maan van Jupiter en van het zonnestelsel, en Titan, de grootste maan van Saturnus, groter en zwaarder dan de planeet Mercurius.

Titan heeft door zijn grote omvang een bijzonder klimaat. In dit klimaat kan leven op een andere manier ontstaan. Lees wellicht het volgende artikel als je dit interesseert:

Buitenaards leven op Titan kan er zo uitzien

Hoe ontstaan (dwerg)planeten en manen?

Planeten, dwergplaneten en manen ontstaan alle drie tijdens de vorming van een zonnestelsel. Dit begint bij het ontstaan van een ster.

In het heelal zijn heel veel gaswolken te vinden. Deze gaswolken bestaan voornamelijk uit een hele hoop waterstof en helium. Oorspronkelijk kunnen deze gaswolken wel 15-600 lichtjaar groot zijn. Deze gaswolken zullen op verschillende plaatsen net wat meer materie bevatten. Het gas zal dan naar deze plekken aangetrokken worden. Op deze plek heb je nu heel veel gas zitten in een relatief klein volume.

In het midden van deze plek met een hoge dichtheid aan materie, zal kernfusie plaats gaan vinden. Dit is het begin van een nieuwe ster. Er draait om de nieuwe ster een schrijf van materie rondt. In deze schrijf zullen zwaardere objecten of magnetisch geladen objecten andere deeltjes naar zich toe trekken. Als deze objecten heel groot worden, heb je te maken met een planeet.

Nu lijkt het dat er in ons zonnestelsel maar een paar banen om de Zon zijn waar zich materie bevindt terwijl materie tijdens de vorming van de Zon overal was. Planeten zijn zo zwaar dat het alle materie dat buiten hun directe baan is naar zich toe trekt. Hierdoor kunnen ook zwaardere objecten naar de planeet worden getrokken.

Deze zwaardere objecten kunnen door de (dwerg)planeet worden gevangen. Op dit moment is de misschien in een eerste instantie planeet een maan geworden.

Gassen als waterstof en helium worden, als deze niet bij de ster horen, naar buiten gedreven door de ster. Daarom vind je dicht bij een ster vaak aardse planeten zoals de Aarde en Mars. De gassen die ver weg worden geworpen kunnen ook een planeet vormen. Dit worden dan gasreuzen zoals Jupiter en Saturnus.

Afbeelding van de vorming van (dwerg)planeten en manen
Afbeelding van ster en planeetvorming met de materie schrijf om de ster heen. In de baan waar de planeten vormen is minder materie aanwezig. Bron: NASA

De NASA Lucy en Psyche missie gaan onderzoeken hoe het zonnestelsel en planeten zijn ontstaan, als je hier meer over wilt weten zijn de volgende blogartikelen misschien wat:

NASA Lucy missie onderzoekt ontstaan zonnestelsel

Asteroïde 16 Psyche kan je schatrijk maken

Veelgestelde vragen

Wat is de grootste dwergplaneet?

Pluto is met een diameter van 1.188 km wat betreft de omvang de grootste dwergplaneet. Als je kijkt naar het gewicht is Eris met een massa 1,302×1022 kg de zwaarste dwergplaneet.

Hoeveel dwergplaneten zijn er in het zonnestelsel?

Er zijn momenteel 6 erkende dwergplaneten: Pluto, Ceres, Eris, Makemake, Haumea, en 2015 RR245. Dit aantal kan echter oplopen als een aantal mogelijke dwergplaneten ook de stempel dwergplaneet krijgen.

Hoeveel manen zijn er in ons zonnestelsel

Er zijn op dit moment ongeveer 170 erkende manen. De meeste draaien om Jupiter en Saturnus. Nieuwe en grotere telescopen zouden meer manen kunnen ontdekken waardoor dit aantal zou kunnen stijgen.